sfcdt’s posterous

Het merkwaardige aan het omslagontwerp van Edward Verbeke voor NRF/Gallimard is dat het universeel lijkt te zijn, dat al een eeuwigheid bestaat en nog een eeuwigheid zal bestaan. Toch is dit ontwerp geworteld in de eigen tijd. Je kunt een relatie leggen met de katholieke, neogotische boekontwerpen die de middeleeuwse miniatuurkunst wilden doen herleven (en daarbij soms uitbundige bladmarges ontwierp). Het ontwerp van Verbeke is ingehouden maar door de lijnen die de pagina markeren, is er wel degelijk een verband met de neogotische denkwereld. In heel wat boeken werden de tekstblokken in een kader geplaatst. ‘Uren met Ruskin’ Hollandia, Baarn, 1920) is hiervan een voorbeeld. Maar ook de moderne wereld werkte met kaders. Het constructivisme structureerde de teksten door het plaatsen van balken. De nieuwe zakelijkheid, het Bauhaus, Piet Zwart, … werkten allemaal graag met (al dan niet) zware balken. De art deco-letters hadden een geblokte horizontale uitstraling waardoor de combinatie met lijnen voor een dynamische werking kon zorgen. Maar ook minder uitgesproken (esthetisch) vooruitstrevenden werkten met kaders en een typografische omslag. Het tweede voorbeeld is ‘Handboek van den vrijdenker’ door F. Domela Nieuwenhuis (Commissie van uitgave F.D.N.-werken, Rotterdam, 1922). Titel en auteur vormen hier een dicht tekstblok. Dit werd gevat in een eerste kader met dubbele lijnen en dit nog eens in een enkel lijnkader. In tegenstelling tot het ontwerp van Verbeke is dit veel zwaarder en –o.a. ook door het gebruik van de goudkleur- veel ouder. (Merkwaardig is ook dat de typografische, constructivistische boekomslagen later ook gebruikt zullen worden voor ronduit rechts boekwerk –genre Cyriel Verschaeve. Slechts een zucht was nodig om van de neogotiek naar de moderne tijd over te stappen.)

Het ontwerp van Verbeke blijft geniaal.

Voor veel dingen is België bekend, maar niet voor typografie. Toch is het een Belg die één van de spraakmakendste boekomslagen gemaakt heeft. In ‘Voices and visions’, het boek dat een introductie geeft op de Koopman-collectie van de Nederlandse Koninklijke Bibliotheek, wordt hij vermeld. ‘The first of Schlumberger’s books published by NRF in 1911 featured this design, and it was printed by the man who designed it: Edouard Verbeke (1881-1954) of The St. Catherine Press Ltd in Bruges. The printing business was later sold to Gallimard, but it maintained a certain independence.’ (p. 39). Het boek dat hier besproken wordt, is ‘Le camarade infidèle’ uit 1922. Met ‘this design’ bedoelt de auteur: titel en auteur gecentreerd op de pagina; auteur bovenaan in zwart gedrukt, de titel rood en onderaan de uitgeversgegevens. Dit alles gevat in een eerste kader met dubbele rode streep en dit in een tweede kader met enkelvoudige zwarte streep op geel-beige omslag. Dit ontwerp is tot vandaag nog geldig.

Het overzichtswerk van Ludo Simons, ‘Geschiedenis van de uitgeverij in Vlaanderen’, vermeldt de drukkerij/uitgeverij van Verbeke niet. Wel wordt de firma Verbeke-Loys even vermeld (p. 50) maar dan enkel als drukkerij (in 1918) van ‘De Belgische Standaard’.

Toch is Verbeke ook belangrijk geweest in de geschiedenis van de Vlaamse literatuur en bibliofilie. De volgende gegevens komen uit ‘Vlaamse bibliofiele uitgaven 1830-1980’. De Sinte Katharina’s Drukkerij heeft in 1920 ‘Vlaamsche volksvertelsels’ van Guido Gezelle gedrukt. Deze drukkerij heeft ook gewerkt voor ‘Het Roode Zeil’ uit Brussel en ‘De Sikkel’ uit Antwerpen. Verbeke heeft o.a. ‘Substrata’ van Karel Van de Woestijne gedrukt –een bundel waaraan het tijdschrift Revolver in 2006 een themanummer wijdde. In 1924 –toen Substrata verscheen- heette de pers ‘Sinte Catherina Pers’, ze was gevestigd in Tramstraat 35. (De Brugse drukker Walleyn heeft in 1937 van dezelfde auteur ‘De boer die sterft’ gedrukt –tot voor kort kon men nog sporen van deze drukker op de Langerei zien.)

In ‘Het innerlijk blauw’, een keuze uit de dagboeken van André Gide, wordt Verbeke genoemd. Op 19 december 1918 corrigeert Gide het klad van zijn memoires zodat hij zelf, naast de drukker Verbeke, ook nog een exemplaar van zijn manuscript bezit. In een eindnoot vermeldt samenstelster Mirjam de Veth dat Verbeke de drukker van NRF is. Op p. 48 wordt Verbeke nogmaals vermeld als drukker van ‘Corydon’.

Het is echter de onvolprezen Sjoerd van Faassen die ons de meeste informatie kan geven (‘Ik heb iets bijna schoons aanschouwd: over leven en werk van P.C. Boutens 1870-1943’ (Schrijversprentenboek 34)). Verbeke heeft tien uitgaven voor P.C. Boutens gedrukt. Van Faassen schrijft dat de drukkerij van Verbeke een rechtstreekse concurrent was van de Antwerpse drukkerij Buschmann. Hij vermeldt ook dat het waarschijnlijk André Ruyters, de Belgische schoonbroer van André Gide (het was de tijd der André’s), is geweest die Verbeke (die ook voor Engelse uitgeverijen drukte) geïntroduceerd heeft bij ‘La nouvelle revue française’ (NRF).

Helaas is het archiefmateriaal van deze drukkerij onvindbaar.

Het boek geeft een staalkaart van verschillende genres. ‘Moby Dick’ is niet zozeer een avonturenboek maar veeleer een ‘zingevingsboek’. Het toont aan hoe de dagelijkse handelingen in de mensengeschiedenis worden opgenomen. Het is geschreven vanuit een protestantse visie: de handelingen van gewone mensen worden geheiligd –en dit is niet de katholieke (psychologische) visie die de mens wil vernederen en zijn handelingen als nietig beschouwt. Melville heroïseert het gewone leven van gewone mensen en hij zingt een loflied op de diversiteit. Wat hij doet is wat Denis Diderot gedaan heeft in de Encyclopédie. Daar beschreef men de beroepen van mensen in detail, de werktuigen die gebruikt werden, de handelingen die gesteld werden. Er werden prenten gemaakt om alles klaar en duidelijk te communiceren en om te leren hoe men op een goede manier kon werken. Dit was een revelatie. De Verlichting toonde aan hoe de rijkdom van een land tot stand kwam. Men toonde de waardigheid van gewone mensen door hun werk als eervol te beschouwen.

De handelingen die bij Melville beschreven worden, worden historisch geduid. Ze worden in een chronologie geplaatst en op die manier zin gegeven. Het is de algemene tijd die de individuele tijd als zinvol doet verschijnen. Zo deed men het vroeger, zo doet men het nu. En er werd toen nog verondersteld: zo zal het ook morgen gedaan worden. Het is juist deze derde component die in onze tijd verloren gegaan is. Vandaag zijn het de kinderen die de ouderen leren hoe ze moeten leven/functioneren. Het ‘no future’ van John Lydon is voor iedereen werkelijkheid geworden –ook jongeren worden immers ouder.

De materiële wereld is voor Melville een goede wereld. Enerzijds heb je het gebied waar er geld verdiend kan en mag worden, anderzijds is er de godsdienst. De tweede moet zich niet met de eerste bemoeien. Melville scheidt de twee werelden op een radicale manier. De mensenwereld is de evidente realiteit en dat wat is, moet gewaardeerd worden. Het domein van de mensen wordt verbonden met de natuur –niet op een sentimentele manier maar door de natuur te humaniseren. De witte walvis wordt menselijke hoedanigheden toegekend. De walvis is op wraak belust, heeft een geheugen, stelt aanvalsplannen op. De strijd is bijna te beschrijven als een gevecht tussen twee mannen: Achab tegen Moby Dick.

De wereld wordt hier nog als een geheel getoond. Daarvoor gebruikt Melville het ‘stapelingsprincipe’ –en hij doet dat op een retorische manier: ‘En al was de sombere kapitein […], en al was het enige huldebetoon […], al eiste hij van niemand […], en al waren er momenten […], toch verwaarloosde zelfs kapitein Achab […]. Op deze manier geeft hij de lezer een almachtig en universeel gevoel door: hier gaat het over het alles. Toch is hij soms ook –schijnbaar- bescheiden: ‘Dit hele boek is slechts een schets –nee, slechts de schets van een schets.’ Dit lijkt zeer hedendaags te zijn maar hij vervolgt met ‘O, Tijd, Kracht, Handgeld en Geduld!’ waardoor hij zijn eigen uitspraak het universum inschreeuwt én tegelijkertijd weer ironiseert door het woord handgeld tussen de hoofdletterwoorden te plaatsen.

Melville beschrijft de walvisjacht als een Oudgrieks epos. Er is het taalgebruik, er zijn de directe beelden (Starbuck aan de mast geklonken als Odysseus), er zijn de verwijzingen naar boeken. Maar vooral zijn er de literaire technieken. Het boek is een vat van mogelijkheden. Het ene hoofdstuk is een verhaal, het andere een leugen, een ander hoofdstuk is een beschrijving, dan heb je een encyclopedisch lemma, …

‘Moby Dick’ is een magische titel. Hij roept daden op, avonturen, jongens, vriendschap, moed en kracht. Niets van dit alles is echter realiteit. ‘Moby Dick’ is een literair werk dat autonoom staat. Het boek is geworteld in de filosofie van de ‘founding fathers’: een ode aan het humanistisch individualisme. Melville beschrijft een walvisjacht. Je zou kunnen verwachten dat er ook een analyse zou zijn van die groep mannen die jarenlang met elkaar op een kleine oppervlakte moeten leven. Niets van. Melville toont een aantal individuen maar houdt zich nauwelijks bezig met groepsprocessen. Als hij toch de banden tussen mensen weergeeft, is dit om het individuele nog meer te benadrukken. Zelfs de vriendschap (of beter: de liefde) tussen de ik-figuur en Queequeg wordt niet psychologisch uitgediept. Melville beschrijft de dingen aan de oppervlakte en bereikt een grootsheid omdat hij een positief-overkoepelende visie op de mens heeft.

Een detail. Melville beschouwt het geld niet als een zonde of als het slijk der aarde, maar als een mogelijkheid om te leven én als datgene wat mensen terecht verdienen voor hun werk. Hij is geen naïeveling maar hij ziet de mens niet als fundamenteel slecht of hij zoekt niet achter elke daad een negatieve drijfkracht. Dit verhaal is geschreven toen een bepaalde soort psychologie het denken en de cultuur nog niet vergiftigd had.

Dat dit werk nog geënt is op een oude cultuur, komt tot uiting in de merkwaardige onderverdeling van de cetologie (de leer der walvissen) in verschillende boeken. De walvissen worden geplaatst in drie hoofdboeken (folio, octavo en duodecimo). Elk hoofdboek wordt verdeeld in hoofdstukken. Hier zien we hoe het begrip én het object boek een manier is om de wereld te ordenen, duidelijk te maken, te verklaren. In een voetnoot verklaart Melville waarom het quarto-formaat niet genoemd wordt en hij kon blijkbaar nog veronderstellen dat zijn lezer dit zal begrijpen (vandaag de dag is dit echter even onalledaags als de visserij- en scheepstermen die hij gebruikt). Hij schrijft: ‘Waarom dit boek over walvissen niet het Quarto genoemd wordt, is heel duidelijk. Want terwijl de walvissen van deze orde, ofschoon kleiner dan die van de vorige orde, niettemin een gelijkenis in gedaante behouden die evenredig is aan de eerste, behoudt het quarto-boek van de boekbinder in zijn verkleinde vorm toch niet de gedaante van het folio-boek, maar dat doet het octavo-boek wel.’ In het boek zijn er zelfs grapjes die enkel begrepen kunnen worden binnen een (ook) materiële boekcultuur. Dit schrijft Melville bijvoorbeeld over de hoorn van de narwal: ‘Mijn eigen mening is dat, hoe deze eenzijdige hoorn dan ook in werkelijkheid door de narwal gebruikt mag worden –en op welke manier dan ook – hij stellig heel gemakkelijk voor hem zou zijn als vouwbeen bij het lezen van brochures.’ (p. 178-179, uitgeverij Contact, vertaling van Emy Giphart)

(beeld, detail uit Jan Brueghel de oudere, Jonas ontsnapt aan de walvis)

Dat iemand in een hotelkamer zou willen lezen! Een perfide gedachte. In een hotelkamer is er enkel gedempt licht wat onvoldoende is voor elke activiteit maar voor het hotel best interessant is want er wordt minder elektriciteit verbruikt. Een direct gevolg daarvan is echter dat elke hotelgast alle lichten laat branden –wat de onkosten voor het hotel doet verhogen. Er is niet alleen te weinig lichtsterkte, er is gewoon geen leeslamp voorzien. Kijk daarom door het raam of drink je lazarus.

Sommigen vinden dat dit goed gevonden is, anderen zullen de rationaliteit roemen. Toch is het vulgair lelijk en dom. Op de foto’s zie je hoe men de indruk geeft dat er lampenkappen aanwezig zijn maar het zijn halve: er is op materiaal bespaard. Ook geeft men de indruk (de eerste indruk is decisief) dat er een kleerkast is, maar ook dat is fout. Er zijn planken die als scheiding dienen en daarachter zijn minieme legplanken voorzien. ‘Handig’, zal een of andere manager geschreven hebben, ‘zo moet de klant geen kasten meer openen.’ We doen alsof.